Σχολικό άγχος και άρνηση φοίτησης: Η νέα επιδημία που γέννησε ο Covid

Η πανδημία μπορεί να τελείωσε, όμως οι ψυχολογικές της συνέπειες παραμένουν έντονες μέσα στις σχολικές αίθουσες.
Η σχολική φοβία ή, πιο σωστά, η σχολική άρνηση λόγω άγχους, δεν είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να αντιμετωπιστεί με ελαφρότητα. Η νέα γενιά στην Ελλάδα, μετά τον Covid και τις διαδοχικές κρίσεις των τελευταίων ετών, εμφανίζει αυξημένα επίπεδα άγχους που συνδέονται με όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Το φαινόμενο, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη χώρα μας. Αντίθετα, καταγράφεται πλέον με αυξανόμενη ένταση σε ολόκληρο τον κόσμο.

Σύμφωνα με έρευνα της UNICEF με τίτλο «Η ψυχική υγεία των εφήβων και νέων στη μετά-Covid εποχή», η οποία πραγματοποιήθηκε μέσω της πλατφόρμας U-Report Greece σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, το 56% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι η πανδημία του Covid, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η κλιματική κρίση επηρεάζουν αρνητικά την ψυχική του υγεία. Το μεγαλύτερο ποσοστό των συμμετεχόντων ανήκε στις ηλικίες 15–19 ετών.

Στην Ελλάδα εξακολουθούν να απουσιάζουν συστηματικά στατιστικά στοιχεία που να αποτυπώνουν με σαφήνεια τη σχολική άρνηση ή το άγχος που συνδέεται με τη σχολική ζωή, είτε αφορά την πίεση της επίδοσης είτε περιστατικά bullying και κοινωνικού αποκλεισμού. Τα στοιχεία απουσιών που συλλέγει η ΕΛΣΤΑΤ δεν διακρίνουν αιτιολογίες, ενώ οι παρατηρήσεις σχολικών ψυχολόγων και παιδοψυχιάτρων δεν συγκεντρώνονται σε ενιαία βάση δεδομένων.

Μια παγκόσμια ψυχολογική κρίση

Το φαινόμενο, ωστόσο, είναι υπαρκτό και μετά την πανδημία έχει λάβει διαστάσεις διεθνούς ψυχολογικής κρίσης. Σύμφωνα με άρθρο του PubMed Central με τίτλο «Τέλεια καταιγίδα: η συναισθηματικά βασισμένη σχολική άρνηση στο πλαίσιο της μεταπανδημικής εποχής του Covid-19», στην Αγγλία το ποσοστό σχολικών απουσιών κατά το σχολικό έτος 2022–2023 έφτασε το 7,5%, έναντι περίπου 5% πριν από την πανδημία, ενώ η παρατεταμένη απουσία σχεδόν διπλασιάστηκε.

Στην Ιαπωνία, η σχολική άρνηση ακολουθούσε ήδη ανοδική πορεία επί έντεκα συνεχόμενα χρόνια, όμως η πανδημία επιτάχυνε δραματικά την τάση αυτή. Το 2023 καταγράφηκαν περισσότερα από 340.000 περιστατικά. Ανάμεσα στους κυριότερους παράγοντες αναφέρονται το άγχος και η κατάθλιψη.

Στη Γαλλία, σύμφωνα με σχετικές εκτιμήσεις, περίπου το 5% των μαθητών εμφανίζει συμπτώματα σχολικής φοβίας ή σχολικής άρνησης. Το φαινόμενο εκδηλώνεται συχνά σταδιακά: το παιδί αρχίζει να εμφανίζει σωματικά συμπτώματα όπως ημικρανίες, στομαχόπονους, ναυτία, διαταραχές ύπνου ή κρίσεις άγχους, πριν οδηγηθεί τελικά σε πλήρη άρνηση επιστροφής στο σχολείο. Το γαλλικό περιοδικό Psychologies επισημαίνει ότι τα συμπτώματα αυτά εμφανίζονται συχνά με ύπουλο τρόπο και εντείνονται με την πάροδο του χρόνου. Ο Γάλλος ψυχίατρος François Jubert παρομοιάζει το σχολικό άγχος με ένα είδος «εξουθένωσης» που σχετίζεται με ένα εκπαιδευτικό σύστημα έντονα βασισμένο στον ανταγωνισμό. Όπως υποστηρίζει, η συνεχής αξιολόγηση και η πίεση της επίδοσης δημιουργούν επίπεδα άγχους που πριν από δύο δεκαετίες δεν παρατηρούνταν με την ίδια ένταση.

Σύμφωνα με τη Marie Gallé-Tessonneau, διδάκτορα Ψυχολογίας και συν-συγγραφέα του βιβλίου «Συνοδεύοντας το παιδί μου στην αντιμετώπιση της σχολικής φοβίας», οι αιτίες του φαινομένου είναι πολυπαραγοντικές. Εκτός από το άγχος επίδοσης και τον φόβο της αποτυχίας, σημαντικό ρόλο παίζουν ο φόβος κοινωνικής έκθεσης, η αγωνία αποχωρισμού από το οικογενειακό περιβάλλον, αλλά και οι κρίσεις κοινωνικού άγχους ή αγοραφοβίας. Συχνά, η μετάβαση από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο ή από το Γυμνάσιο στο Λύκειο λειτουργεί ως περίοδος έντονης ψυχολογικής πίεσης.

Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας είναι ο σχολικός εκφοβισμός και η λεκτική ή σωματική βία μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Ωστόσο, πολλά παιδιά δυσκολεύονται να μιλήσουν στους γονείς ή στους εκπαιδευτικούς για όσα βιώνουν, γεγονός που καθιστά το πρόβλημα ακόμη πιο δύσκολο να καταγραφεί.

Η αύξηση του bullying στην Ελλάδα

Τα τελευταία χρόνια, η σχολική βία και ο εκφοβισμός στην Ελλάδα έχουν αποτελέσει αντικείμενο αυξανόμενης ερευνητικής προσοχής, με τα ευρήματα να διαμορφώνουν μια εικόνα που δύσκολα αφήνει περιθώρια εφησυχασμού. Η πρώτη μεγάλη έρευνα που κατέγραψε συστηματικά το φαινόμενο στη μετά-Covid εποχή πραγματοποιήθηκε από τον οργανισμό «Το Χαμόγελο του Παιδιού», στο πλαίσιο της πανελλαδικής εκστρατείας «Μίλα Τώρα» για το σχολικό έτος 2022–2023. Η έρευνα διεξήχθη σε 2.293 παιδιά από όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης και όλες τις γεωγραφικές περιφέρειες της χώρας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, 1 στα 3 παιδιά (ποσοστό 32,4%) δήλωσε ότι έχει δεχτεί σχολικό εκφοβισμό.

Παράλληλα, 1 στα 6 παιδιά ανέφερε ότι το σχολείο δεν το εκπαιδεύει επαρκώς ώστε να αποφεύγει εκφοβιστικές συμπεριφορές απέναντι στους συμμαθητές του. Η έρευνα κατέγραψε επίσης αυξημένο κίνδυνο θυματοποίησης για παιδιά μεταναστών, κορίτσια, παιδιά που βιώνουν οικονομικές δυσκολίες και παιδιά μονογονεϊκών οικογενειών. Έναν χρόνο αργότερα, για το σχολικό έτος 2023–2024, η ίδια έρευνα κατέγραψε περαιτέρω επιδείνωση της κατάστασης. Το ποσοστό των παιδιών που δήλωσαν ότι έχουν υποστεί bullying αυξήθηκε από 32,4% σε 35,5%.

Η περιφερειακή κατανομή παρουσίασε ιδιαίτερο ενδιαφέρον: στη Θεσσαλία το ποσοστό έφτασε το 45,6%, στο Νότιο Αιγαίο το 44,3%, στα Ιόνια Νησιά το 42,9%, στην Ήπειρο το 41,9% και στην Αττική το 40,7%. Σύμφωνα με την έρευνα, οι περιοχές που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές ή εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα φτώχειας παρουσιάζουν συχνά υψηλότερα ποσοστά σχολικού εκφοβισμού. Την ίδια στιγμή, ο οργανισμός κατέγραψε αύξηση 85% στις παρεμβάσεις που πραγματοποίησε σε σχολεία για περιστατικά βίας.

Τα ανησυχητικά στοιχεία των ερευνών

Η αναπληρώτρια καθηγήτρια παιδιατρικής και εφηβικής ιατρικής του ΕΚΠΑ, Άρτεμις Τσίτσικα, έχει παρουσιάσει ευρήματα που αποτυπώνουν ακόμη πιο έντονα την έκταση του προβλήματος. Σύμφωνα με τις έρευνες του ΕΚΠΑ, περιστατικά bullying ή έκθεσης σε εκφοβιστικές συμπεριφορές αφορούν έως και το 50%–60% του εφηβικού πληθυσμού, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από άλλες έρευνες, κυρίως λόγω διαφορετικής μεθοδολογίας. Η ίδια υπογραμμίζει ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά σε σχέση με την περίοδο πριν από τον Covid-19, καθώς η αύξηση καταγράφεται τόσο στον φυσικό όσο και στον ψηφιακό χώρο. Παράλληλα, το 70,6% των μαθητών δηλώνει ότι έχει υπάρξει μάρτυρας περιστατικών bullying, ενώ το 64% των παιδιών που το βιώνουν επιλέγουν να μη μιλήσουν σε κανέναν.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 και εξέτασε τη διαχρονική εξέλιξη του φαινομένου στην Ελλάδα. Η έρευνα συνέκρινε δεδομένα από το 2016 και το 2023, σε μαθητές ηλικίας 12–16 ετών από διάφορες περιοχές της χώρας, χρησιμοποιώντας δομημένα ερωτηματολόγια και το διεθνώς αναγνωρισμένο εργαλείο SDQ (Strengths and Difficulties Questionnaire-Ερωτηματολόγιο δυνατοτήτων και δυσκολιών). Το βασικό εύρημα ήταν ιδιαίτερα ανησυχητικό: σε ορισμένες μορφές bullying και cyberbullying καταγράφηκε αύξηση που έφτασε έως και το 209% μεταξύ 2016 και 2023. Σύμφωνα, τέλος, με στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ., το 2024 καταγράφηκε αύξηση 40%–46% στα περιστατικά βίας ανηλίκων σε σχέση με το 2023, ενώ μόνο κατά το πρώτο τετράμηνο του 2025 συνελήφθησαν περίπου 3.000 ανήλικοι για αδικήματα βίας.

Δομές στήριξης για παιδιά και εφήβους

Στη Γαλλία έχουν δημιουργηθεί εξειδικευμένα κέντρα ιατροψυχολογικής υποστήριξης (CMP), καθώς και τα λεγόμενα «Σπίτια των Εφήβων», ενώ ειδικές μονάδες για τη σχολική φοβία λειτουργούν σε δημόσια νοσοκομεία όπως το CHU του Μονπελιέ, το Hôpital Salvator στη Μασσαλία και το Hôpital Robert Debré στο Παρίσι. Στην Ελλάδα, σε κοινοτικό επίπεδο, λειτουργούν τα Κοινοτικά Κέντρα Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων, τα οποία παρέχουν υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης και παρέμβασης στο σπίτι ή στο σχολείο.

Σε νοσοκομειακό επίπεδο λειτουργούν, μεταξύ άλλων, η Παιδοψυχιατρική Κλινική του ΕΚΠΑ στο Νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία», καθώς και η Μονάδα Ψυχικής Υγείας Εφήβων και Νέων του ΓΝΑ «Γ. Γεννηματάς», η οποία απευθύνεται σε νέους ηλικίας 14–21 ετών. Αντίστοιχες δομές λειτουργούν και σε άλλες πόλεις μέσω του προγράμματος «Ψυχαργώς». Τέλος, η ΕΨΥΠΕ διαθέτει τηλεφωνικές γραμμές υποστήριξης: 116 111 για παιδιά και εφήβους και 801 801 1177 για γονείς, εκπαιδευτικούς και ενήλικες.

Πηγή: newmoney.gr