Ομαδικές συνομιλίες και παιδιά: Γιατί δεν χρειάζεται να τις απαγορεύσουμε

Οι ομαδικές συνομιλίες στα κινητά μπορούν να γίνουν ένας χώρος όπου τα παιδιά έρχονται αντιμέτωπα με τον εκφοβισμό, τον αποκλεισμό και το ακατάλληλο περιεχόμενο. Πώς μπορούμε, όμως, να τα βοηθήσουμε να χρησιμοποιούν τις ψηφιακές παρέες τους με ασφάλεια, χωρίς να νιώθουν ότι τα απομονώνουμε από τους φίλους τους;

Δεν θα ξεχάσω ποτέ την ημέρα που ο γιος μου, μαθητής της Α΄ Γυμνασίου, κατέβηκε από το σχολικό λεωφορείο με σκυμμένο το κεφάλι και περπατούσε αργά προς το σπίτι.

«Τι συμβαίνει, αγόρι μου;» τον ρώτησα.

«Μαμά, δεν θέλω να ξαναβάλω τα καινούρια μου παπούτσια στο σχολείο», μου απάντησε.

Τα είχαμε αγοράσει μόλις το προηγούμενο βράδυ και ήταν ενθουσιασμένος μαζί τους. Ήταν σίγουρα εντυπωσιακά, καθώς είχαν ένα έντονο, φωσφοριζέ κίτρινο χρώμα που κάλυπτε ολόκληρη την επιφάνειά τους, αλλά εκείνος τα λάτρευε.

«Τι συνέβη;» τον ρώτησα.

«Τα παιδιά στο λεωφορείο με κορόιδευαν», μου είπε. «Και μετά ένα παιδί από την τάξη μου μού έδειξε ότι μιλούσαν για τα παπούτσια μου στην ομαδική συνομιλία».

Την ομαδική συνομιλία την είχα ξανακούσει. Είχε ξεκινήσει περίπου στην Ε΄ Δημοτικού και μεγάλωνε όσο περισσότερα παιδιά αποκτούσαν κινητά τηλέφωνα. Ο γιος μου είχε έξυπνο ρολόι, αλλά δεν συμμετείχε στην ομάδα. Αυτό, όμως, δεν τον προστάτεψε από τον εκφοβισμό.

Η εμπειρία του αντανακλά μια πραγματικότητα που γνωρίζουν καλά οι ειδικοί στην ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων.

«Βλέπω συχνά αυξημένο άγχος, φόβο ότι τα παιδιά θα χάσουν κάτι σημαντικό, διαταραχές στον ύπνο, κοινωνικές συγκρίσεις και περισσότερες συγκρούσεις μεταξύ συνομηλίκων που συνδέονται με τη δραστηριότητα στις ομαδικές συνομιλίες», εξηγεί η δρ Cara Toretta, παιδοψυχίατρος εφήβων και διευθύντρια του προγράμματος νοσηλείας εφήβων στο Silver Hill Hospital, στο Νιου Κέιναν του Κονέκτικατ.

Ωστόσο, η ίδια και άλλοι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι ομαδικές συνομιλίες δεν έχουν μόνο αρνητικές πλευρές. Μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να διατηρούν τις φιλίες τους, να νιώθουν συνδεδεμένα με την παρέα τους και να συνεννοούνται για το σχολείο και τις εξωσχολικές δραστηριότητες.

Τι πρέπει, λοιπόν, να κάνουν οι γονείς; Το πρώτο ένστικτο μπορεί να είναι να απαγορεύσουν εντελώς τις ομαδικές συνομιλίες. Οι ειδικοί, όμως, συμφωνούν ότι αυτή δεν είναι απαραίτητα η καλύτερη λύση.

«Αν απαγορεύσετε στα παιδιά σας να συμμετέχουν σε ομαδικές συνομιλίες, μπορεί να νιώσουν απομονωμένα και να αναπτύξουν θυμό ή δυσαρέσκεια απέναντί σας», προειδοποιεί ο δρ Vinay Saranga, παιδοψυχίατρος εφήβων και ιδρυτής του Saranga Comprehensive Psychiatry στη Βόρεια Καρολίνα.

«Από την πλευρά της ψυχικής υγείας, μια σταδιακή προσέγγιση, με επίβλεψη, σαφείς προσδοκίες και όρια, καθώς και συνεχή επικοινωνία, είναι συχνά πιο αποτελεσματική από την ανεξέλεγκτη πρόσβαση ή την πλήρη απαγόρευση», προσθέτει η δρ Toretta.

Πώς να μιλήσουμε στα παιδιά για τις ομαδικές συνομιλίες

1. Αντιμετωπίστε τις ομαδικές συνομιλίες ως ένα ακόμη πεδίο κοινωνικής μάθησης

Οι ομαδικές συνομιλίες δεν είναι απλώς ένας ψηφιακός χώρος όπου τα παιδιά ανταλλάσσουν μηνύματα. Είναι ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο μαθαίνουν πώς λειτουργούν οι παρέες, πώς ασκείται η πίεση των συνομηλίκων και πόσο εύκολα κάποιος μπορεί να παρασυρθεί από τη συμπεριφορά της ομάδας.

«Οι ομαδικές συνομιλίες προσφέρουν στα παιδιά ένα παράθυρο στις δυναμικές των ομάδων, στην πίεση των συνομηλίκων και σε αυτό που ονομάζουμε νοοτροπία της αγέλης: την αίσθηση ότι πρέπει να ακολουθήσεις τους υπόλοιπους για να ανήκεις στην παρέα», εξηγεί η δρ Liz Nissim, ψυχολόγος στο Psychological and Educational Consulting στο Λίβινγκστον του Νιου Τζέρσεϊ.

Όταν οι γονείς προσεγγίζουν αυτό το θέμα με προσοχή, οι ομαδικές συνομιλίες μπορούν να γίνουν μια ευκαιρία για τα παιδιά να εξασκηθούν στην ανάπτυξη υγιών σχέσεων, στον καθορισμό ορίων, στη διαχείριση της πίεσης των συνομηλίκων και στη διαμόρφωση της προσωπικής τους ταυτότητας.

Το πόσο σημαντικές είναι αυτές οι δεξιότητες φάνηκε με τραγικό τρόπο σε μια υπόθεση που συνδέθηκε με το Πανεπιστήμιο Cornell. Μέλη της φοιτητικής αδελφότητας Chi Phi αντάλλαξαν σε ομαδική συνομιλία φωτογραφίες και υποτιμητικά σχόλια, υποστηρίζοντας ότι μια μεθυσμένη φοιτήτρια ήταν διαθέσιμη για σεξουαλική επαφή. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, κανένα μέλος της ομάδας δεν παρενέβη, δεν ενημέρωσε τις αρχές ούτε εξέφρασε την αποδοκιμασία του.

Η φοιτήτρια, η οποία αναφέρεται με το ψευδώνυμο Jane Doe, προσέφυγε στη Δικαιοσύνη κατά του Πανεπιστημίου Cornell, του παραρτήματος της αδελφότητας Chi Phi στο πανεπιστήμιο και επτά μελών της, τα οποία, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της, συμμετείχαν στον ομαδικό βιασμό της.

«Αυτή η υπόθεση επιβεβαιώνει ότι πρέπει να διδάσκουμε στα παιδιά αυτές τις δεξιότητες προτού βρεθούν στη μέση μιας δύσκολης κατάστασης σε μια ομαδική συνομιλία. Χρειάζεται να γνωρίζουν τι είναι ξεκάθαρα ακατάλληλο και να είναι έτοιμα να κάνουν σωστές επιλογές όταν προκύπτουν τέτοιες καταστάσεις», σημειώνει ο δρ Saranga.

Η εκμάθηση του τρόπου με τον οποίο διαχειριζόμαστε δύσκολες καταστάσεις στις ψηφιακές συνομιλίες προσφέρει στα παιδιά δεξιότητες που θα τους φανούν χρήσιμες και έξω από τον ψηφιακό κόσμο.

Όπως εξηγεί η δρ Nissim, είναι σημαντικό να μάθουν να κάνουν μια παύση πριν απαντήσουν, να σκέφτονται πώς μπορεί να επηρεάσουν τους άλλους με τα λόγια τους, να αναγνωρίζουν πότε μια συζήτηση ξεπερνά τα όρια και να αισθάνονται αρκετά σίγουρα ώστε να αποχωρούν από μια κατάσταση που τα κάνει να νιώθουν άβολα.

2. Πώς θα καταλάβετε αν το παιδί σας είναι έτοιμο να συμμετέχει σε μια ομαδική συνομιλία;

Πριν αποφασίσετε αν το παιδί σας είναι έτοιμο για το επόμενο ψηφιακό βήμα, παρατηρήστε πώς διαχειρίζεται τις κοινωνικές καταστάσεις στην καθημερινή του ζωή.

Μπορεί να αντιμετωπίσει μια διαφωνία; Ξέρει να υπερασπίζεται τον εαυτό του; Μπορεί να απομακρυνθεί από μια παρέα όταν αντιλαμβάνεται ότι τα πράγματα αρχίζουν να παίρνουν άσχημη τροπή;

Πρόκειται για δεξιότητες που θα χρειαστεί και στον ψηφιακό κόσμο.

Σύμφωνα με τη δρ Toretta, εξίσου σημαντικές ενδείξεις ετοιμότητας είναι η ικανότητα του παιδιού να ακολουθεί τους οικογενειακούς κανόνες για τη χρήση της τεχνολογίας και να ζητά βοήθεια όταν συμβαίνει κάτι που το κάνει να αισθάνεται άβολα.

«Ένα παιδί ή ένας έφηβος που μπορεί να αντέξει το συναίσθημα του αποκλεισμού χωρίς να κατακλύζεται από αυτό και που δείχνει καλοσύνη και σωστή κρίση είναι συνήθως καλύτερα προετοιμασμένος για τις προκλήσεις της συμμετοχής σε ομαδικές συνομιλίες», εξηγεί.

3. Συζητήστε από πριν τα όρια, τις προσδοκίες και τους πιθανούς κινδύνους

Προτού επιτρέψετε στο παιδί σας να συμμετέχει σε μια ομαδική συνομιλία, αφιερώστε χρόνο για να συζητήσετε μαζί του ορισμένους βασικούς κανόνες.

Η ψηφιακή συμπεριφορά, η προστασία της ιδιωτικότητας, η ευγένεια, η πίεση από τους συνομηλίκους και ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να αντιδρά όταν μια συζήτηση ξεφεύγει από τα όρια είναι μερικά από τα θέματα που αξίζει να ανοίξετε.

Η δρ Nissim προτείνει οι γονείς να προετοιμάζουν τα παιδιά για πραγματικές καταστάσεις που μπορεί να συναντήσουν στις ομαδικές συνομιλίες.

Ο κουτσομπολιός, ο εκφοβισμός, το ακατάλληλο περιεχόμενο και οι διαφωνίες μπορούν να αποτελέσουν αφορμή για συζήτηση. Ρωτήστε το παιδί σας τι θα έκανε σε κάθε περίπτωση και βοηθήστε το να σκεφτεί διαφορετικούς τρόπους αντίδρασης.

Στόχος δεν είναι να έχει έτοιμη απάντηση για κάθε πιθανό πρόβλημα, αλλά να μάθει να αναγνωρίζει πότε κάτι δεν είναι σωστό και να αισθάνεται ότι μπορεί να ζητήσει τη βοήθειά σας.

4. Ξεκινήστε με μια μικρή παρέα πριν περάσετε στις μεγαλύτερες ομαδικές συνομιλίες

Δεν χρειάζεται να αφήσετε το παιδί σας να συμμετέχει αμέσως σε μεγάλες ομάδες με πολλά παιδιά που μπορεί να μη γνωρίζει καλά.

Μια καλή αρχή είναι μια μικρότερη συνομιλία με τους πιο στενούς του φίλους. Έτσι, θα έχει την ευκαιρία να εξοικειωθεί σταδιακά με αυτό το περιβάλλον και να μάθει πώς λειτουργεί, προτού βρεθεί σε πιο απαιτητικές καταστάσεις.

«Πιστεύω ότι είναι έξυπνο να ξεκινάμε αργά και σταδιακά», λέει ο δρ Saranga.

Αντί να επιτρέψετε εξαρχής στο παιδί να συνομιλεί με φίλους σε όλες τις πλατφόρμες, όποτε το επιθυμεί, προτείνει να ξεκινήσετε με μία πλατφόρμα και να θέσετε ένα χρονικό όριο, για παράδειγμα 20 ή 30 λεπτά την ημέρα.

Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί έχει την ευκαιρία να δείξει ότι μπορεί να διαχειριστεί υπεύθυνα τη χρήση της. Στη συνέχεια, μπορείτε να αυξήσετε σταδιακά τον διαθέσιμο χρόνο.

5. Επικοινωνείτε τακτικά και αξιοποιείτε τις ευκαιρίες για μάθηση

Η τακτική επικοινωνία με το παιδί σας είναι σημαντική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι χρειάζεται να ελέγχετε κάθε μήνυμα που στέλνει ή λαμβάνει.

Αντί για τη συνεχή παρακολούθηση, η δρ Nissim προτείνει να συζητάτε μαζί του για όσα συμβαίνουν στην ομαδική συνομιλία, τα θέματα που συζητούνται, τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν τα υπόλοιπα παιδιά και, κυρίως, το πώς αισθάνεται το ίδιο.

«Στόχος είναι να βοηθήσουμε τα παιδιά να αναπτύξουν την κρίση που χρειάζονται για να διαχειρίζονται αυτές τις συζητήσεις ανεξάρτητα και όχι να αισθάνονται ότι ένας ενήλικας πρέπει να παρακολουθεί κάθε αλληλεπίδρασή τους για πάντα», εξηγεί.

Παράλληλα, κάθε περιστατικό μπορεί να γίνει μια ευκαιρία για συζήτηση και μάθηση.

«Θέλουμε τα παιδιά να καταλάβουν ότι δεν χρειάζεται να συμμετέχουν σε κάθε συζήτηση, δεν είναι υποχρεωμένα να συμφωνούν με την ομάδα και δεν χρειάζεται να παραμένουν σε έναν χώρο που τα κάνει να αισθάνονται άβολα», τονίζει η δρ Nissim.

Οι ομαδικές συνομιλίες μπορούν, επίσης, να βοηθήσουν τα παιδιά να κατανοήσουν τις ιδιαιτερότητες της ψηφιακής επικοινωνίας. Στα γραπτά μηνύματα απουσιάζουν η γλώσσα του σώματος, ο τόνος της φωνής και άλλα στοιχεία που μας βοηθούν να καταλάβουμε τι πραγματικά εννοεί ο συνομιλητής μας.

Η ειδικός σε θέματα ηγεσίας Tara Furiani θυμάται ένα περιστατικό με τις κόρες της και τις φίλες τους, οι οποίες έπαιζαν ένα παιχνίδι ρόλων με θέμα την ομηρία.

Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού, μία από τις κόρες της έγραψε στην ομαδική συνομιλία: «Ξέρω πού μένεις».

Για τα παιδιά, η φράση αποτελούσε μέρος του παιχνιδιού. Μια άλλη μητέρα, όμως, που διάβασε αργότερα το μήνυμα στο κινητό της κόρης της, εύλογα το εξέλαβε με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Η Furiani κατάφερε να ξεκαθαρίσει γρήγορα την παρεξήγηση με την άλλη μητέρα, αλλά αξιοποίησε το περιστατικό για να συζητήσει το θέμα με τα παιδιά της, ηλικίας 15, 13, 12, 9 και 9 ετών.

«Δεν περιμένω από ένα παιδί να καταλαβαίνει αυθόρμητα πώς κάτι που έβγαζε νόημα μέσα σε ένα παιχνίδι μπορεί να ακούγεται απειλητικό όταν εμφανίζεται στην οθόνη. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να του διδάξουμε», εξηγεί.

6. Προσέξτε τα σημάδια που δείχνουν ότι κάτι δεν πάει καλά

Πώς θα καταλάβετε αν η συμμετοχή του παιδιού σας σε μια ομαδική συνομιλία το επηρεάζει αρνητικά;

Η πτώση των σχολικών επιδόσεων, οι αλλαγές στη συμπεριφορά, η απομάκρυνση από τους άλλους ή η εμφάνιση θλίψης και καταθλιπτικής διάθεσης μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ότι κάτι το δυσκολεύει, ακόμη και αν δεν σας το έχει πει ξεκάθαρα.

«Όλα αυτά είναι σημάδια ότι οι γονείς χρειάζεται να παρέμβουν», επισημαίνει ο δρ Saranga.

Αν το παιδί σας έρθει να σας μιλήσει για μια προσβλητική εμπειρία στην ομαδική συνομιλία ή για κάτι που συνέβη σε άλλο παιδί, όπως στην περίπτωση του γιου μου, προσπαθήστε να το ακούσετε με ενδιαφέρον και φροντίδα.

Αποφύγετε να αντιδράσετε με θυμό ή να βιαστείτε να βγάλετε συμπεράσματα. Δώστε του χώρο να εξηγήσει τι συνέβη και πώς αισθάνθηκε.

Η δρ Toretta προτείνει στους γονείς να διερευνούν μαζί με το παιδί το περιστατικό, να το βοηθούν να δει τα πράγματα σε μια ευρύτερη προοπτική, να ενισχύουν τις υγιείς φιλίες του και να απευθύνονται στο σχολείο όταν η συμπεριφορά ξεπερνά τα όρια και συνιστά εκφοβισμό ή επηρεάζει σημαντικά τη συναισθηματική του ευημερία.

7. Αν χρειάζεται, κάντε ένα διάλειμμα από τις ομαδικές συνομιλίες

Το γεγονός ότι επιτρέψατε στο παιδί σας να συμμετέχει σε ομαδικές συνομιλίες δεν σημαίνει ότι δεν μπορείτε να αλλάξετε γνώμη, αν διαπιστώσετε πως η εμπειρία αυτή το επηρεάζει αρνητικά.

Αν παρατηρήσετε ότι η συμμετοχή του στην ομάδα μειώνει τη χαρά του ή αν διαπιστώσετε ότι δεν τηρεί τους οικογενειακούς κανόνες που έχετε συμφωνήσει για την ψηφιακή επικοινωνία, είναι απολύτως θεμιτό να κάνετε ένα διάλειμμα.

Σημασία έχει η απόφαση αυτή να αποτελέσει αφορμή για συζήτηση και επαναξιολόγηση των ορίων, όχι απλώς μια τιμωρία. Εξηγήστε στο παιδί τι σας προβληματίζει και τι χρειάζεται να αλλάξει ώστε να μπορέσει να επιστρέψει στις συνομιλίες με μεγαλύτερη ασφάλεια.

8. Αξιοποιήστε την τεχνολογία για επιπλέον προστασία

Μερικές φορές, η ίδια η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει τους γονείς να προστατεύσουν τα παιδιά τους.

Εφαρμογές γονικού ελέγχου, όπως οι Bark και Qustodio, χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη για να σαρώνουν τα μηνύματα των παιδιών, να εντοπίζουν πιθανούς κινδύνους και να ειδοποιούν τους γονείς όταν εμφανίζεται κάτι ανησυχητικό.

Υπάρχει, επίσης, η Moxies, μια κοινωνική πλατφόρμα για κορίτσια ηλικίας 8 έως 12 ετών, η οποία βασίζεται σε ερευνητικά δεδομένα και έχει σχεδιαστεί ώστε να τα βοηθά να γίνουν υπεύθυνοι ψηφιακοί πολίτες. Μέσα από μικρές, ιδιωτικές ομάδες που εγκρίνουν οι γονείς, τα παιδιά μπορούν να εξασκούνται στην ψηφιακή επικοινωνία με φίλες τους στην πραγματική ζωή.

Την πλατφόρμα ίδρυσε η Juliette Blake, μητέρα τριών παιδιών, η οποία έχει περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας στον χώρο των ψηφιακών μέσων για νέους.

Είναι σημαντικό, ωστόσο, οι γονείς να χρησιμοποιούν τέτοια εργαλεία κυρίως για τον εντοπισμό σοβαρών ή επικίνδυνων συμπεριφορών, όσο τα παιδιά αναπτύσσουν τις δεξιότητες που χρειάζονται για να διαχειρίζονται υπεύθυνα τις ομαδικές συνομιλίες τους.

Καθώς αποδεικνύουν ότι μπορούν να ανταποκριθούν με ωριμότητα, οι γονείς μπορούν σταδιακά να περιορίζουν την παρέμβασή τους, χωρίς να χρειάζεται να επιβλέπουν διαρκώς κάθε ψηφιακή αλληλεπίδραση.

Μια δύσκολη στιγμή μπορεί να γίνει ευκαιρία για ουσιαστική επικοινωνία

Η δική μου εμπειρία με τις δυσκολίες που αντιμετώπισε ο γιος μου στην ομαδική συνομιλία μάς οδήγησε σε μια πολύτιμη συζήτηση για τον εκφοβισμό που γεννιέται μέσα από τη νοοτροπία της ομάδας, την πίεση των συνομηλίκων, την ελευθερία της προσωπικής έκφρασης και το τι σημαίνει πραγματικά να είσαι φίλος με κάποιον.

Του έδωσα τον χώρο να εκφράσει την απογοήτευση και τη στενοχώρια του. Μια πραγματικά δύσκολη στιγμή, τελικά, μας έφερε πιο κοντά.

Πάνω απ' όλα, κατάλαβε ότι μπορεί να έρθει σε εμένα και να μιλήσει ακόμη και για τα πιο δύσκολα περιστατικά που σχετίζονται με τις ομαδικές συνομιλίες, χωρίς να φοβάται ότι θα αντιδράσω υπερβολικά ή ότι θα χάσω την ψυχραιμία μου.

Όσο για τα καινούρια του παπούτσια; Την πρώτη ημέρα μετά το περιστατικό, αποφάσισε να μην τα φορέσει. Τη δεύτερη, όμως, επέστρεψαν στα πόδια του.

Και από τότε, δεν τα έχει ξαναβγάλει από την καθημερινότητά του.

Γιατί, τελικά, δεν μπορούμε να προστατεύσουμε τα παιδιά μας από κάθε δύσκολη εμπειρία. Μπορούμε, όμως, να τους μάθουμε να αναγνωρίζουν όσα τα πληγώνουν, να βάζουν όρια, να υπερασπίζονται τον εαυτό τους και τους άλλους και, κυρίως, να γνωρίζουν ότι έχουν πάντα έναν άνθρωπο στον οποίο μπορούν να μιλήσουν χωρίς φόβο.