H χώρα που γέμισε τις τάξεις με tablets τώρα επιστρέφει στο μολύβι – Και υπάρχει σοβαρός λόγος

Για χρόνια ακούγαμε την ίδια φράση: «Με τόσες οθόνες, τα παιδιά θα ξεχάσουν να γράφουν». Πολλοί τη θεωρούσαν υπερβολική. Άλλωστε, η τεχνολογία έμοιαζε να είναι το μέλλον της εκπαίδευσης και οι υπολογιστές το φυσικό επόμενο βήμα μέσα στην τάξη.

Σήμερα, όμως, μια από τις πιο ψηφιακά προηγμένες χώρες του κόσμου κάνει μια επιλογή που προκαλεί συζητήσεις. Η Σουηδία, η χώρα που για περισσότερα από 20 χρόνια αποτελούσε πρότυπο στην ψηφιακή εκπαίδευση, επιστρέφει σταδιακά στα σχολικά βιβλία, στο χαρτί και στη γραφή με μολύβι. Όχι γιατί απορρίπτει την τεχνολογία, αλλά γιατί αναζητά ξανά την ισορροπία.

Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, σχολεία σε ολόκληρη τη χώρα αντικαθιστούσαν σταδιακά τα παραδοσιακά βιβλία με φορητούς υπολογιστές και tablets, ενώ αρκετοί δήμοι υιοθέτησαν το μοντέλο «μία συσκευή για κάθε μαθητή». Σήμερα, όμως, η ίδια χώρα επιχειρεί μια θεαματική αναστροφή, επαναφέροντας στο επίκεντρο της σχολικής τάξης το χαρτί, το βιβλίο και τη χειρόγραφη γραφή.

Και αυτή η αλλαγή δεν είναι συμβολική, ούτε περιορίζεται σε μεμονωμένες πρωτοβουλίες. Η σουηδική κυβέρνηση ανακοίνωσε χρηματοδότηση ύψους 685 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών για την αγορά νέων σχολικών βιβλίων μέσα στο 2023, ενώ προέβλεψε επιπλέον 500 εκατομμύρια κορώνες κάθε χρόνο για τα επόμενα χρόνια, ώστε κάθε μαθητής να έχει πρόσβαση σε έντυπο εκπαιδευτικό υλικό.

Παράλληλα, το υπουργείο Παιδείας της Σουηδίας ξεκαθάρισε ότι τα παιδιά ηλικίας έως 6 ετών θα πρέπει να χρησιμοποιούν ελάχιστα ή και καθόλου ψηφιακές συσκευές κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας.

Τι προβλημάτισε τους ειδικούς

Η αλλαγή πορείας δεν έγινε τυχαία. Στη διεθνή έρευνα PIRLS, που αξιολογεί κάθε πέντε χρόνια την αναγνωστική ικανότητα μαθητών της Δ΄ Δημοτικού, η Σουηδία υποχώρησε από τις 555 μονάδες το 2016 στις 544 το 2021. Παρότι η επίδοση παραμένει πάνω από τον διεθνή μέσο όρο των 500 μονάδων, η πτώση θεωρήθηκε αρκετά σημαντική ώστε να ανοίξει ένας ευρύς δημόσιος διάλογος για τις εκπαιδευτικές επιλογές της τελευταίας δεκαετίας.

Η εικόνα, όμως, δεν περιορίζεται στους αριθμούς.

Σουηδοί εκπαιδευτικοί αναφέρουν ότι ολοένα και περισσότεροι μαθητές δυσκολεύονται να διαβάσουν μεγάλα κείμενα χωρίς διακοπές, ενώ η συγκέντρωσή τους μειώνεται αισθητά όταν η μάθηση πραγματοποιείται αποκλειστικά μέσω μιας οθόνης, είτε πρόκειται για προσωπικό υπολογιστή, tablet είτε ακόμη και για τον διαδραστικό πίνακα της τάξης.

Το φαινόμενο έγινε ακόμη πιο έντονο μετά την πανδημία, όταν εκατομμύρια ώρες διδασκαλίας μεταφέρθηκαν προσωρινά στο διαδίκτυο.

Την ίδια στιγμή, η UNESCO, στην παγκόσμια έκθεσή της για την τεχνολογία στην εκπαίδευση που δημοσιεύτηκε το 2023, επισήμανε ότι μόλις περίπου το 10% των εκπαιδευτικών ερευνών αξιολογεί με υψηλή αξιοπιστία την πραγματική επίδραση των ψηφιακών εργαλείων στη μάθηση. Ο οργανισμός υπογράμμισε ότι η τεχνολογία πρέπει να λειτουργεί ως υποστήριξη της διδασκαλίας και όχι ως αυτοσκοπός, καλώντας τις κυβερνήσεις να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση τα επιστημονικά δεδομένα και όχι τις δυνατότητες της αγοράς.

Γιατί το μολύβι παραμένει τόσο σημαντικό

Οι νευροεπιστήμονες φαίνεται πως έχουν μια ενδιαφέρουσα εξήγηση.

Ερευνητές του Karolinska Institutet υποστηρίζουν ότι η χειρόγραφη γραφή ενεργοποιεί ταυτόχρονα περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την όραση, τον κινητικό συντονισμό, τη γλώσσα και τη μνήμη. Αντίθετα, η πληκτρολόγηση βασίζεται σε πολύ πιο επαναλαμβανόμενες κινήσεις, μειώνοντας το εύρος των αισθητηριακών ερεθισμάτων που συμμετέχουν στη διαδικασία της μάθησης, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες.

Παρόμοια είναι και τα συμπεράσματα διεθνών μελετών για την ανάγνωση. Έρευνες που έχουν συγκρίνει χιλιάδες μαθητές και φοιτητές δείχνουν ότι η κατανόηση ενός κειμένου είναι συνήθως καλύτερη όταν αυτό διαβάζεται σε έντυπη μορφή και όχι σε ψηφιακή οθόνη. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι το χαρτί προσφέρει στον εγκέφαλο χωρικά σημεία αναφοράς, βοηθώντας τον να οργανώνει καλύτερα τις πληροφορίες και να ανακαλεί ευκολότερα όσα διάβασε.

Δεν λέει «αντίο» στην τεχνολογία

Η επιστροφή στα βιβλία δεν σημαίνει ότι η Σουηδία εγκαταλείπει την τεχνολογία.

Παραμένει μία από τις πιο ψηφιοποιημένες οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ περισσότερο από το 95% των νοικοκυριών διαθέτει πρόσβαση στο διαδίκτυο. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές εξακολουθούν να αποτελούν βασικό εργαλείο για την αναζήτηση πληροφοριών, τη συνεργασία μεταξύ μαθητών και την ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων.

Η διαφορά είναι ότι πλέον αντιμετωπίζονται ως συμπλήρωμα της διδασκαλίας και όχι ως υποκατάστατο των βιβλίων.

Η πρόκληση που αφορά όλες τις οικογένειες

Η νέα πολιτική έρχεται σε μια εποχή όπου οι οθόνες καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητας των παιδιών. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, οι έφηβοι στις ανεπτυγμένες χώρες περνούν κατά μέσο όρο περισσότερες από τρεις ώρες την ημέρα μπροστά σε ψηφιακές συσκευές εκτός σχολείου, χωρίς να υπολογίζεται ο χρόνος που απαιτείται για τα μαθήματα.

Οι εκπαιδευτικοί εκφράζουν την ανησυχία ότι η συνεχής εναλλαγή εικόνων, ειδοποιήσεων και εφαρμογών δυσκολεύει την ανάπτυξη της βαθιάς συγκέντρωσης, μιας δεξιότητας απαραίτητης για την κατανόηση σύνθετων κειμένων.

Βέβαια, δεν συμφωνούν όλοι ότι οι οθόνες ευθύνονται αποκλειστικά για την πτώση των μαθησιακών επιδόσεων. Πολλοί ερευνητές επισημαίνουν ότι οι συνέπειες της πανδημίας, οι κοινωνικές ανισότητες, οι αλλαγές στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού και οι διαφορετικές εκπαιδευτικές πολιτικές επηρεάζουν επίσης τα αποτελέσματα.

Γι' αυτό και τονίζουν ότι το ζητούμενο δεν είναι η κατάργηση της τεχνολογίας, αλλά η σωστή αξιοποίησή της, με σαφείς παιδαγωγικούς στόχους.

Η περίπτωση της Σουηδίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή προέρχεται από μια χώρα που είχε επενδύσει όσο λίγες στον ψηφιακό μετασχηματισμό της εκπαίδευσης. Όταν ένας από τους πρωτοπόρους επιλέγει να κάνει ένα βήμα πίσω, η απόφαση δεν περνά απαρατήρητη. Ήδη αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις παρακολουθούν στενά τα αποτελέσματα της νέας στρατηγικής.

Ίσως, τελικά, το δίλημμα να μην είναι «βιβλίο ή οθόνη». Ίσως το πραγματικό στοίχημα να είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που θα μπορούν να αξιοποιούν την τεχνολογία, χωρίς να χάσουν τη χαρά της ανάγνωσης, τη δύναμη της συγκέντρωσης και τη μοναδική αξία του να κρατούν ένα μολύβι στο χέρι.