Το ενεργειακό ποτό που πίνουν οι έφηβοι κρύβει μια μεγάλη παγίδα – Τι πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς

Μπορεί ένα ενεργειακό ποτό να μοιάζει με την εύκολη λύση για έναν έφηβο που νυστάζει, έχει διάβασμα, προπόνηση ή μια απαιτητική μέρα. Μερικές φορές, όμως, πίσω από την ανάγκη για ένα τέτοιο ρόφημα μπορεί να κρύβεται κάτι πολύ πιο σημαντικό: η έλλειψη ύπνου.

Με αφορμή τη δημοσίευση της μελέτης του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στο επιστημονικό περιοδικό Nutrients, με τίτλο «Energy Drink Use and Adolescent Sleep Debt: Implications for Obesity, Cognition, and Physical Activity», ανοίγει μια συζήτηση που αφορά άμεσα πολλές οικογένειες. Τι συμβαίνει όταν ένας έφηβος καταφεύγει συχνά στα ενεργειακά ποτά για να αισθανθεί περισσότερη ενέργεια, να διαβάσει, να συγκεντρωθεί ή να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ημέρας;

Το θέμα δεν αφορά μόνο τη ζάχαρη και την καφεΐνη. Η συχνή κατανάλωση ενεργειακών ποτών μπορεί να αποτελεί και ένα σημάδι ότι το παιδί δεν κοιμάται όσο χρειάζεται και προσπαθεί να καλύψει την κούρασή του με μια προσωρινή «ώθηση».

Ο ύπνος στην εφηβεία δεν είναι πολυτέλεια

Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονης σωματικής, ορμονικής και πνευματικής ανάπτυξης. Ο επαρκής ύπνος είναι απαραίτητος για τη μνήμη και τη μάθηση, τη διάθεση, τη ρύθμιση της όρεξης, την έκκριση της αυξητικής ορμόνης, την αποκατάσταση του σώματος και τη διάθεση για φυσική δραστηριότητα.

Όταν ο ύπνος περιορίζεται ή διαταράσσεται, ο έφηβος μπορεί να αισθάνεται συνεχώς κουρασμένος, να αναζητά περισσότερη καφεΐνη, να κινείται λιγότερο, να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και να κάνει ευκολότερα λιγότερο υγιεινές διατροφικές επιλογές.

Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος: λιγότερος ύπνος, μεγαλύτερη ανάγκη για διέγερση, περισσότερη κόπωση, λιγότερη φυσική δραστηριότητα και, ενδεχομένως, μεγαλύτερος κίνδυνος αύξησης του σωματικού βάρους.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο καθηγητής του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Δρ. Γεώργιος Κ. Σακκάς, εξηγεί με απλό τρόπο γιατί η κατανάλωση ενεργειακών ποτών από εφήβους δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως μια διατροφική συνήθεια, αλλά και ως πιθανή ένδειξη ενός ευρύτερου τρόπου ζωής που επηρεάζει τον ύπνο, τη γνωσιακή λειτουργία, τη φυσική δραστηριότητα, την παχυσαρκία και συνολικά την υγεία των παιδιών.

Το βασικό μήνυμα της έρευνας, τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Σακκάς, είναι ότι η κατανάλωση ενεργειακών ποτών μπορεί να αποτελεί σημάδι πως ένα παιδί δεν κοιμάται αρκετά και προσπαθεί να «λειτουργήσει» με τεχνητή ενέργεια. Και αυτό έχει σημασία, καθώς ο ύπνος συνδέεται άμεσα με τη συγκέντρωση, τη διάθεση, την όρεξη, τη σωματική δραστηριότητα και τελικά τον κίνδυνο αύξησης του βάρους.

Μπορούν τα ενεργειακά ποτά να οδηγήσουν σε παχυσαρκία;

Στο ερώτημα αν τα ενεργειακά ποτά προκαλούν παχυσαρκία, ο ίδιος είναι ξεκάθαρος:

«Όχι, αυτό θα ήταν υπερβολικό. Δεν λέμε ότι ένα ενεργειακό ποτό από μόνο του προκαλεί παχυσαρκία. Λέμε ότι μπορεί να είναι μέρος ενός κύκλου: ο έφηβος κοιμάται λίγο, νιώθει κουρασμένος, πίνει ενεργειακό ποτό, η καφεΐνη μπορεί να καθυστερήσει τον ύπνο του, την επόμενη μέρα νιώθει πάλι κουρασμένος και έτσι μειώνεται η διάθεση για σωματική δραστηριότητα και συμμετοχή σε σπορ. Αν αυτό συνδυαστεί με πολλές ώρες οθόνης, κακή διατροφή και ελάχιστο χρόνο για φυσική δραστηριότητα, τότε μπορεί να συμβάλει σε αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας».

Τι διαφορά έχουν τα ενεργειακά ποτά με ζάχαρη από τα «zero»;

Υπάρχει διαφορά, αλλά δεν είναι τόσο απλή όσο μπορεί να πιστεύουμε.

«Τα ποτά με ζάχαρη προσθέτουν θερμίδες και συχνά συνδέονται με ένα γενικότερο ανθυγιεινό διατροφικό μοτίβο. Τα ποτά χωρίς ζάχαρη αφαιρούν αυτό το άμεσο θερμιδικό φορτίο, αλλά συνήθως εξακολουθούν να περιέχουν καφεΐνη. Άρα ένα “zero” ενεργειακό ποτό μπορεί να μην προσθέτει ζάχαρη, αλλά αν καταναλωθεί το απόγευμα ή το βράδυ μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και την επόμενη ημέρα την κόπωση, τη διάθεση και τη συγκέντρωση».

Μπορεί να επηρεάσει το διάβασμα και τη μάθηση;

Πολλοί έφηβοι καταφεύγουν στα ενεργειακά ποτά ακριβώς για να μείνουν ξύπνιοι, να διαβάσουν περισσότερες ώρες ή να συγκεντρωθούν καλύτερα. Εδώ, όμως, βρίσκεται ένα από τα βασικά παράδοξα.

Ο έφηβος μπορεί προσωρινά να αισθανθεί περισσότερο ξύπνιος, όμως αν η καφεΐνη επηρεάσει τον ύπνο του, την επόμενη ημέρα μπορεί να έχει χειρότερη προσοχή, πιο αργή σκέψη, λιγότερη μνήμη εργασίας και μεγαλύτερη δυσκολία στον αυτοέλεγχο.

«Δεν μιλάμε για “μόνιμη γνωστική έκπτωση” ή κάτι τέτοιο. Μιλάμε για γνωσιακή επιβάρυνση: λιγότερη ικανότητα συγκέντρωσης, χειρότερες αποφάσεις, περισσότερη παρορμητικότητα και δυσκολία να αντισταθούν σε γλυκά, σνακ ή καθιστικές συνήθειες», εξηγεί ο κ. Σακκάς.

Επομένως, το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις σχολικές επιδόσεις.

«Ακριβώς», απαντά ο καθηγητής. Ο ύπνος επηρεάζει το σχολείο, αλλά και την καθημερινή αυτορρύθμιση. Ένας κουρασμένος έφηβος μπορεί να δυσκολεύεται να οργανώσει το διάβασμά του, να σηκωθεί και να πάει στην προπόνηση, να επιλέξει πιο υγιεινό φαγητό ή να ελέγξει τη χρήση οθόνης.

Έτσι, η επίδραση του κακού ύπνου στη γνωσιακή λειτουργία δεν είναι μόνο «διάβασα λιγότερο καλά». Είναι και «δεν μπορώ να διαχειριστώ τόσο καλά τη συμπεριφορά μου μέσα στην ημέρα».

Τι συμβαίνει με την αυξητική ορμόνη;

Η αυξητική ορμόνη εκκρίνεται κυρίως κατά τη διάρκεια του βαθιού ύπνου και είναι σημαντική για την ανάπτυξη, την αποκατάσταση των ιστών, τη μυϊκή προσαρμογή και γενικότερα την αναβολική λειτουργία του οργανισμού.

Ο κ. Σακκάς, ωστόσο, επισημαίνει ότι χρειάζεται προσοχή στις διατυπώσεις: δεν έχει αποδειχθεί ότι τα ενεργειακά ποτά μειώνουν άμεσα την αυξητική ορμόνη στους εφήβους.

«Αυτό που λέμε είναι πιο ισορροπημένο: όταν ο ύπνος είναι συστηματικά λίγος ή κακής ποιότητας, ο οργανισμός χάνει μέρος του χρόνου που χρειάζεται για βιολογική αποκατάσταση. Αυτό μπορεί να έχει σημασία για την ανάπτυξη, τη φυσική κατάσταση και τη σύσταση σώματος».

Γιατί ο ύπνος είναι τόσο σημαντικός στην εφηβεία;

«Η εφηβεία είναι περίοδος ανάπτυξης, μάθησης και έντονων αλλαγών. Ο έφηβος χρειάζεται επαρκή ύπνο για να συγκεντρώνεται, να θυμάται καλύτερα, να ρυθμίζει τη διάθεσή του και να έχει ενέργεια για κίνηση.

Όταν ο ύπνος είναι λίγος ή ακανόνιστος, μπορεί να αυξηθεί η κόπωση, η επιθυμία για γλυκά ή εύκολες θερμίδες και η καθιστική συμπεριφορά. Γι’ αυτό η παχυσαρκία στην εφηβεία δεν είναι μόνο θέμα θερμίδων. Είναι και θέμα ύπνου, αποκατάστασης και καθημερινών συνηθειών».

Τι πρέπει να ρωτούν οι γονείς;

Για τους γονείς και τους παιδιάτρους, λοιπόν, δεν αρκεί η ερώτηση «πίνεις ενεργειακά ποτά;».

Σύμφωνα με τον ερευνητή, έχει σημασία να γνωρίζουμε πότε τα πίνει ένας έφηβος, πόσο συχνά, σε ποια ποσότητα και κυρίως για ποιον λόγο. Χρειάζεται να διερευνηθεί αν τα χρησιμοποιεί επειδή αισθάνεται κουρασμένος.

Εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζουμε τι ώρα κοιμάται, αν ξυπνά ξεκούραστος, πόσο χρόνο περνά μπροστά σε οθόνες το βράδυ και αν αισθάνεται ότι έχει αρκετή ενέργεια για φυσική δραστηριότητα.

Αν υπάρχουν παχυσαρκία, διαταραχές ύπνου, μαθησιακές δυσκολίες ή συμπτώματα διάσπασης προσοχής, η αξιολόγηση χρειάζεται να είναι ακόμη πιο προσεκτική.

Η λύση δεν είναι μόνο η απαγόρευση

Για τον κ. Σακκά, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να απαγορευτούν τα ενεργειακά ποτά, αλλά να αντιμετωπιστεί ο λόγος για τον οποίο ένας έφηβος αισθάνεται ότι τα χρειάζεται.

«Η λύση δεν είναι μόνο η απαγόρευση. Χρειάζεται συνδυασμός: λιγότερη καφεΐνη, ειδικά το απόγευμα και το βράδυ, καλύτερες συνήθειες ύπνου, περιορισμός οθονών πριν τον ύπνο, υποστήριξη της φυσικής δραστηριότητας και ενημέρωση στο σχολείο και στην οικογένεια.

Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι πίνει ένας έφηβος. Είναι γιατί νιώθει ότι χρειάζεται ένα διεγερτικό για να αντέξει την ημέρα. Αν απαντήσουμε σε αυτό, τότε μπορούμε να βοηθήσουμε ουσιαστικά».